Evaluatie raadsverkiezingen - Gelijk speelveld voor lokale en landelijke partijen

Met dank aan Jeff Leever voor de tip.

VNG Magazine nummer 17, 9 november 2018 door Paul van der Zwan

De raadsverkiezingen van maart 2018 zijn waargenomen door het Congres van Lokale en Regionale Overheden van de Raad van Europa. Het rapport is vooral lovend maar het bepleit wel een gelijk speelveld voor landelijke en lokale partijen op het gebied van financiering en campagnes.

Ook in 2014 nam het Congres de raadsverkiezingen waar. De gewoonste zaak van de wereld dus, de meest recente waarneming, zou je denken. Maar niets is minder waar, aldus Jos Wienen, vicevoorzitter van de Nederlandse delegatie naar het Congres en lid van de monitoringcommissie. ‘Die waarnemingen zijn heel bijzonder. De Raad van Europa stuurt doorgaans monitoringmissies naar andere landen, bijvoorbeeld naar landen die weinig traditie hebben met democratie en waar de verkiezingen plaatsvinden onder grote spanning. Dat zijn vaak Midden- of Oost-Europese landen.’
Wienen, burgemeester van Haarlem en lid van de VNG-commissie Europa en Internationaal, wijst erop dat West-Europese landen waarnemingen bij hen vaak overbodig vinden omdat de verkiezingen daar wel goed verlopen. ‘Ik vind het heel goed dat het kabinet voor de tweede keer heeft gezegd “laat ze hier maar kijken”. Buitenstaanders kunnen immers dingen zien die wij niet opmerken.’

Een delegatie van negen leden uit zeven Europese landen hield haar evaluatiemissie van 19 tot en met 22 maart. Vier teams bekeken de verkiezingen in ongeveer vijftig stembureaus, verdeeld over verschillende regio’s. Hun algemene conclusie: de verkiezingen zijn goed georganiseerd en vinden plaats in een sfeer van vertrouwen en het verkiezingsproces is transparant.

Centraal tellen
Nieuw ten opzichte van 2014 was het experiment in 22 gemeenten met het centraal tellen van de stemmen; op de verkiezingsdag werden alleen de stemmen per partij geteld. Het centraal tellen van de stemmen van individuele kandidaten gebeurde de dag erna. De onderzoekers geven geen duidelijk oordeel over het experiment. Wienen noemt als groot voordeel dat gemeenten sneller hun voorlopige uitslag hebben. ‘En je kunt de volgende dag met goed uitgeruste mensen overgaan tot het gedetailleerder tellen.’ Toch vallen er ook kanttekeningen te plaatsen bij het experiment. ‘Het is een hele organisatie, die veel uren werk vergt en dus veel geld kost.’ Bij de herindelingsverkiezingen van 21 november wordt het experiment in zeven van de twaalf nieuw te vormen gemeenten herhaald, net als bij de verkiezingen voor Provinciale Staten en voor het Europees Parlement van volgend jaar.

De grootte van het stembiljet viel de waarnemers op; het met de hand tellen van de stemmen kan met deze biljetten lang duren. Wienen: ‘Vergeleken met andere landen hebben wij hier vaak forse stembiljetten doordat veel partijen meedoen aan de verkiezingen. Dat kost tijd bij het tellen, je moet het stembiljet om te beginnen eerst goed uitvouwen. En een stembiljet dat bij de hoek is weggevouwen, kun je bij de telling over het hoofd zien, waardoor je weer opnieuw moet tellen.’ De VNG pleit overigens voor de invoering van een kleiner formaat stembiljet. Dat zou ook gebruikt moeten kunnen worden voor het elektronisch tellen van stemmen. ‘Gemeenten in Nederland dringen, net als de VNG, aan op elektronisch tellen van stemmen, mits veilig natuurlijk.’

Nederland was er in 2006 met zijn elektronische stem- en telmachines in vergelijking met andere landen vroeg bij, zo stelt de waarnemingsmissie vast. Maar twijfels aan de veiligheid en betrouwbaarheid van het elektronisch stemmen en tellen, leidden een jaar later alweer tot herinvoering van papieren stembiljetten en handmatige telling.

Handmatig tellen kost meer tijd dan het gebruik van elektronische telmachines. ‘Het vertrouwen in onze verkiezingen is over het algemeen groot. Dat moeten we zo houden. We moeten het niet hebben dat manipulatiemogelijkheden van elektronisch stemmen, bijvoorbeeld via hacken, dat vertrouwen aantasten.’

Grondig onderzoek naar elektronisch stemmen, vindt Wienen, net als de VNG, daarom noodzakelijk. ‘Maar het onderzoek duurt al heel lang en haast is geboden. Ik hoop dat we snel een veilige methode voor elektronisch stemmen kunnen gebruiken.’

Volmacht
Onderzoek toont aan dat ongeveer 10 procent van de stemmen wordt uitgebracht door stemmen bij volmacht. De waarnemers hebben geen signalen gekregen van onevenredig hoge percentages stemmen bij volmacht. Wienen begrijpt dat de delegatie die vele volmachten onbekend voorkomen. ‘In veel landen kijken ze met verbazing naar deze volmachten. Dat zijn landen die de identiteit en woonplaats van een stemmer veel uitgebreider checken dan wij dat doen. Voor een volmacht heb je alleen een volmachtbewijs en een (kopie van het) identiteitsbewijs nodig, theoretisch valt er makkelijk mee te frauderen. Toch zijn er gelukkig geen aanwijzingen dat het regelmatig fout gaat.’

Dat neemt niet weg dat de VNG vervroegd stemmen beschouwt als een beter alternatief voor stemmen bij volmacht. Dat biedt mensen die op de verkiezingsdag zelf niet kunnen stemmen en mensen voor wie het fysiek moeilijk is om te gaan stemmen de mogelijkheid om hun stem eerder uit te brengen.

In Nederland mag iedereen het proces van stemmen en tellen bij stembureaus bekijken. Toch zijn er volgens de waarnemers in de praktijk maar weinig waarnemers aanwezig tijdens het stemmen en het tellen. Dat past volgens Wienen ook bij de constatering van de waarnemingsdelegatie dat de verkiezingen hier plaatsvinden in een sfeer van vertrouwen. Een probleem vindt hij het daarom niet. Wienen weet overigens hoe anders dat elders soms is. Hij was als waarnemer eens bij verkiezingen in Georgië. ‘Na het sluiten van de deuren werd de stembus op een grote tafel gezet. Naast mij stond iemand met twee zaklantaarns in zijn hand. Hij sloot niet uit dat iemand voor even het licht zou uitdoen en in die tussentijd biljetten zou verduisteren. Eén zaklantaarn vond deze man niet voldoende, die kon immers haperen, dus hij had er twee. Met in allebei nieuwe batterijen.’

Kritisch
Het rapport is kritisch over het systeem van financiering van partijen en over de transparantie die partijen moeten bieden. Zo krijgen lokale partijen geen landelijke subsidie en zijn de transparantieregels van de Wet financiering politieke partijen niet van toepassing op lokaal niveau. Dat betekent dat voor lokale afdelingen van landelijke partijen andere regels gelden dan voor lokale partijen. De waarnemers bepleiten een gelijk speelveld zowel op het gebied van financiering als transparantie. Wienen is het daar mee eens. ‘Het lijkt me logisch, ik zou niet weten waarom je bij dezelfde verkiezingen de ene partij anders zou behandelen dan de andere.’De waarnemers hebben gehoord over de afnemende kwaliteit van lokaal nieuws. Zij spreken hun zorg daarover uit. Wienen vindt het een aandachtspunt. ‘Veel gemeentebesturen maken zich daar zorgen over. Berichtgeving met een zekere kwaliteit en onafhankelijkheid is inderdaad van groot belang voor de lokale democratie. De overheid moet echt bezien hoe zij onafhankelijke en goede berichtgeving op lokaal niveau kan stimuleren.’

Locomotie Aboneer je nu!

Blijf ook op de hoogte van de ontwikkelingen van de onafhankelijke politiek.
Abonneer je nu en ontvang Locomotie levenslang gratis in de bus.

< terug